close
تبلیغات در اینترنت
خرید دامنه
اصول فیزیکی ماموگرافی
loading...

انجمن پرتونگاران برتر ایران [ISPR]

مـامـوگـرافـي انـجـام راديـوگـرافـي از نـسـج نـرم پستـان‌هـا اسـت و عمـدتـا بـه منظـور شنـاسـايـي و تشخيص سرطان پستان و نيز به منظور ارزيابي توده‌هاي قابل لمس و




آخرين مطالب






س.رئیسی بازدید : 380 زمان : نظرات ()

نویسنده و گردآوری: خانم امینه داودی

 

مباني ماموگرافي
مـامـوگـرافـي انـجـام راديـوگـرافـي از نـسـج نـرم پستـان‌هـا اسـت و عمـدتـا بـه منظـور شنـاسـايـي و تشخيص سرطان پستان و نيز به منظور ارزيابي توده‌هاي قابل لمس و ضايعات غير قابل لمس پستان مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
به طور تخميني مي‌توان گفت كه با استفاده از مـامـوگرافي، سرطان پستان دو سال قبل از قابل لـمـس شـدن ضـايـعـه غـيـر طـبـيعي قابل شناسايي است.

 

هر دستگاه ماموگرافي از چهار جزء اصلي تشكيل شده است       :
1) 
تيوب اشعه ايكس
2) 
كمپرسور
3) 
سيستم گيرنده تصوير
4) 
صفحه كنترل عوامل تابش

 

1)    تيوب اشعه ايكس
در حال حاضر سه نوع لامپ مولد پرتو ايكس در ماموگرافي وجود دارد كه براساس جنس هدف يا آند آن ها، تقسيم بندي مي‌شوند و عبارتند از:
لامپ‌هاي پرتو ايكس با هدفي از جنس تنگستن، موليبدن و آلياژ موليبدن-تنگستن.

در مولد‌هاي پرتو ايكس از صافي‌ها جهت بالا بردن كيفيت دسته پرتو توليد شده و حذف پرتوهاي كم انرژي موجود در آن و كاهش دوز جذبي پوست بيمار استفاده مي‌شود. دسته پرتو ايكس توليد شده در دو مرحله قبل از رسيدن به بيمار فيلتر مي‌شود.
مرحله اول مربوط به روغن درون لامپ و شيشه آن مي‌شود كه به آن صافي ذاتي مي‌گويند.
مرحله دوم يا صافي اضافي در واقع صفحات فلزي با ضخامت‌ها و جنس‌هاي متفاوت هستند كه بسته به مقدار انرژي دسته پرتو و جنس هدف بر سر راه پرتو‌هاي اوليه قرار مي‌گيرند.
در لامپ‌هاي مولد پرتو ايكس ماموگرافي، نوع صافي و ضخامت آن بسيار مهم است.
صافي‌ها قادر هستند با حذف بخش عمده اي از پرتو‌هاي ترمزي، از كاهش كنتراست تصوير توسط اين پرتوها جلوگيري كنند. شدت پرتوهاي ايكس خروجي از لامپ مولد اشعه پرتو، در تمام قسمت‌هاي دسته پرتو ايكس توليد شده يكسان نيست، بلكه در سمت آند نسبت به سمت كاتد داراي شدت كمتري است. اين كاهش شدت در قسمتي از پـرتـوهـاي خـروجـي كـه تقـريبـا مـوازي بـا سطـح آند هستند، به علت جذب مقداري از فوتون‌هاي پرتو ايكس در هدف صورت مي‌پذيرد. اين تغييرات در شدت اشعه را اثر پاشنه آند مي‌نامند كه مقدار آن به زاويه خروجي دسته پرتو تابشي از هدف وابسته است.
در ماموگرافي با توجه به شكل مخروطي پستان ها، جهت تابش يكنواخت لازم است كه شدت پرتو در قسمت ضخيم تر بافت (سمت قفسه سينه) بيشتر از قسمت نازكتر (قسمت نوك پستان) باشد.

2) كمپرسور
كمپرسور وسيله اي شفاف، محكم و از جنس پلاستيك (Lexan) با ضخامت mm 1 است كه براي فشرده كردن عضو به كار مي‌رود. سطح كمپرسور بايد صاف و موازي سطح سيني نگه دارنده كاست بوده و از لحاظ دانسيته اتمي و ضخامت بايد همسان و يكنواخت بـاشـد. در غيـر ايـن صـورت بـه علـت عـدم جـذب يكنـواخـت دسته پرتو در كمپرسور، مكـان‌هاي مختلف عضو به طور يكنواخت تابش نديده و باعث تفسير اشتباه پزشك مي‌شود.
لبه جلويي كمپرسور كه به سطح قفسه سينه بيمار تكيه مي‌كند، داراي زاويه 85 درجه و 3 الي 4 سانتي متر جهت عقب راندن چربي‌هاي زير بغل بالا مي‌آيد. اين زاويه نبايد شيب‌دار و منحني باشد، چون در هنگام استفاده از كمپرسور، بافت احشايي پستان تا حد لازم فشرده نشده و ضخيم‌تر از مكان‌هاي ديگر بافت باقي مي‌ماند.
در اين صورت اين قسمت از بافت،كمتر ازحد لازم تابش مي‌بيند و يا اين‌كه اصلا در ميدان تابش قرار نگرفته و از حيطه تصويربرداري حذف مي‌شود.
در هر دو صورت، اطلاعات نهفته موجود در اين بخش از تصوير حذف شده و باعث اشتباه پزشك مي‌شود.

3) گيرنده‌هاي تصوير
در ماموگرافي سه نوع گيرنده تصوير وجود دارد:
الف) فيلم با تابش مستقيم اشعه ايكس
ب) كاغذ‌هاي زيرو راديوگرافي
ج) فيلم‌هاي همراه با صفحات تشديد كننده
به علت برتري استفاده از صفحات تشديد كننده از لحاظ پرتوگيري بيماران و كيفيت تصاوير، دو روش اول از رده خارج شده اند.

4) صفحه كنترل عوامل تابش
‌كيلو ولتاژ پيك
در ماموگرافي گستره كيلو ولتاژ كاربردي در تمامي انواع تيوب‌ها با استفاده از سيستم فيلم اسكرين بينkvp 25 تاkvp40 متغير است. بهترين كنتراست در kvp 28 تا 30 و با استفاده از تيوب با آند موليبدن به دست مي‌آيد.
‌ميلي آمپر
در تيوب‌هاي مولد پرتو ايكس ماموگرافي، تغييرات ميلي آمپر از چند ميلي آمپر تا 400 ميلي آمپر تغيير مي‌كند. مقدار ميلي آمپر تنظيم شده تابعي از نوع ژنراتور (تك فاز يا سه فاز)، اندازه كانوني، فاصله عضو تا نقطه كانوني و مدت زمان تابش است.
‌مدت زمان تابش
مدت زمان تابش بسته به نوع گيرنده تصوير، قابليت‌هاي هندسي دستگاه ماموگرافي و كيلو‌ولتاژ تنظيمي، تغيير مي‌كند. در ماموگرافي با تابش مستقيم فيلم، مدت زمان تابش بين 1/0 تا 3 ثانيه است كه با استفاده از سيستم فيلم - اسكرين سريع تر، مي‌توان مدت زمان تابش را كوتاه تر كرد و از احـتمـال ايجـاد آرتيفكـت حـركتـي (Motion Artifact) و تــكـــرار راديـــو گــرافــي و در نـتـيـجــه از پرتوگيري بيش از حد بيمار كاست.

 

اصول فيزيك ماموگرافي 
اساس اشعه Xاز يك منبع الكترون ( كاتد) و يك هدف ( آند ) تشكيل مي‌شود كه داخل يك حباب شيشه اي و خالي از هوا ( خلاء ) قرار گرفته اند. با ايجاد اختلاف پتانسيل (kVp) بين آند و كاتد ايجاد ميدان الكتريكي قوي حاصل از آن الكترون‌هاي سطح كاتد شتاب يافته(ma) و با سرعت به آند برخورد مي‌كنند (بمباران الكتروني.) در اثر اين پديده بيش از98% الكترون‌ها پس از برخورد به سـطـح آنـد مـتـوقـف مـي‌شـونـد و انـرژي آن‌ها به صورت انرژي گرمايي آزاد مي‌شود.
كمتر از 2% الكترون‌ها پس از برخورد به سطح آند به لايه‌هاي مداري اتم‌هاي آند نفوذ مي‌كنند و در اثر جاذبه هسته اتم در آند متوقف شده يا تغيير مـسـيـر مـي‌دهـنـد. بـه دنـبـال تـوقـف يا تغيير مسير الـكـتـرون‌هـا، مقداري از انرژي جنبشي آن‌ها به صورت فوتون‌هاي اشعه xآزاد مي‌شود و به اين دليل در اصطلاح به آن اشعه ترمزي گفته مي‌شود. در حـالـت ديـگـري پـس از تـصادم الكترون‌هاي شتابدار با آند، الكتروني از لايه‌هاي اطراف اتم خارج شده و اتم داراي بار مثبت شده و در نتيجه نـاپـايـدار مي‌شود. جهت بازگشت اتم به حالت پــايـدار، مـحـل الـكـتـرون خـالـي تـوسـط الـكـتـرون ديگري از لايه پر انرژي تر جبران مي‌شود كه در اثر اين جابجائي، مابقي انرژي الكترون به صورت فوتون‌هاي اشعه xساطع مي‌شود. طول موج اين فوتون‌ها در هر ماده (آند) متفاوت بوده و بستگي به عدد اتمي آند دارد.
در يــك لامــپ اشـعــه xبــا افــزايــش اختـلاف پتانسيل، تعداد الكترون‌هاي شتاب گرفته نيز افزايش مي‌يابد و اين افزايش ادامه يافته تا زماني كه پس از آن با بالاتر بردن اختلاف پتانسيل، تعداد الكترون‌هاي ساطع شده ثابت باقي بماند. به اين نقطه كار تيوپ اشعهx، نقطه اشباع گفته مي‌شود. از اين نقطه به بعد با گرم كـردن سطـح كـاتـد تـوسـط فيـلامـان تعـداد الكتـرون‌هـاي تحـريـك شده كه در اثر ميدان الكتريكي موجود شتاب گرفته و به سطح آند برخورد مي‌كنند، افزايش مي‌يابد.
‌لذا با تنظيم ميزان گرماي سطح كاتد ( كنترل ولتاژ اعمال شده فيلامان) مي‌توان ميزانmaرا مستقل از kvp تنظيم نمود. بيش از 98% از انرژي الكترون‌هاي برخورد كننده به سطح آند به صورت انرژي گرمايي آزاد مي‌شوند كه اين مقدار انرژي در سطح بسيار كوچكي از آند متمركز مي‌شود و به همين دليل مي‌تواند موجب ذوب آند شود. در تيوب‌هاي جديد، آند به صورت صفحه از جنس بسيار مقاوم در برابر گرما ساخته مي‌شود. به منظور افزايش سطح برخورد الكترون‌ها، آند را به كمك يك موتور الكتريكي مي‌چرخانند تا به اين ترتيب در هر لحظه يك نقطه از محيط دايره در مقابل الكترون‌هاي شتابدار ساطع شده قرار گـيــرد و سـطــح كـوچـك آنـد افـزايـش مـي‌يـابـد. لامـپ آنـد دوار در دستگـاه‌هـاي مـدرن تـصـويـرنـگـاري امـروزي مـانـند آنژيوگرافي، فلوئورسكوپي، راديوگرافي عمومي، CT اسكن و ماموگرافي به كار مي‌رود.

سطحي از آند را كه از آن تشعشع ساطع مي‌شود نقطه كانوني (focal spot) مي‌نامند. هر قدر اين سطح كوچك‌تر باشد، رزولوشن (resolution) تصوير بهتر خواهد بود. از طرف ديگر با كوچكتر شدن اندازه نقطه كانوني احتمال صدمه آند به دليل گرماي زياد نيز افزايش يافته و در نهايت موجب كاهش طول عمر تيوب مي‌شود. به عنوان مثال در يك دستگاه ماموگرافي توان الكتريكي كه توسط ژنراتور در اختيار تيوب قرار مي‌گيرد معادل kw3 ‌است كه بيش از kw 9/2به انرژي حرارتي و كمتر ازkw 1/0 به اشعه xتبديل مي‌شود. مقدار انرژي توليد شده را مي‌توان يك بخاري برقي با چهار المنت حرارتي مقايسه كرد. انرژي حرارتي توليد شده در تيوب‌ها به كمك پنكه الكتريكي و روغن عايقي كه در محفظه پـوشـشـي دور لامـپ اشـعـه قـرار دارد بـه بـيـرون منتقل مي‌شود. اندازه نقطه كانوني در دستگاه‌هاي ماموگرافي امروزي بر اساس تنظيم ميدان الكتريكي اعمال شده بر لامپ اشعه تنظيم مي‌شود و غالبا در دو اندازه 3/0ميلي مترمربع و 1/0 ميلي مترمربع است. با توجه بـه تـوضيحات ياد شده از نقطه كانوني با سطح 1/0ميلي‌متر مربع فقط در موارد نياز به رزولشن بسيار بالا و به طور معمول در كليشه بزرگنمايي استفاده مي‌شود كه انتخاب در دستگاه‌هاي مدرن غالبا به صورت خودكار صورت مي‌گيرد. 

جذب پرتو‌ Xدر بافت عمدتا از طريق جذب فوتو الكتريك و كمپتون صورت مي‌پذيرد. در انرژي‌هاي بالاتر از kev30 جذب فوتو الكتريك كاهش قابل ملاحظه اي يافته و پديده كمپتون بر آن غلبه مي‌كند كه باعث جذب نسبتا يكنواخت پرتو در بافت‌هاي داراي عدد اتمي متفاوت شده و در نتيجه كنتراست تصوير كاهش مي‌يابد.
اما در انرژي‌هاي بين kev20 تا 30 ‌اغلب برخوردها از طريق پديده فوتو الكتريك صورت مي‌گيرد كه در اين حالت به علت توليد بسيار ناچيز پرتوهاي پراكنده و جذب در راديــوگــرافــي از نسـج نـرم بـايـد از كيلـوولـت‌هـاي پـاييـن بـراي افـزايـش احتمـال جـذب فوتوالكتريك استفاده كرد.

ارسال نظر برای این مطلب

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی
اطلاعات کاربری
نام کاربری :
رمز عبور :
  • فراموشی رمز عبور؟
  • آمار مطالب
    آمار سایت
  • افراد آنلاین : 3
  • تعداد اعضا : 515
  • بازدید روز : 483
  • گوگل امروز : 93
  • بازدید هفته : 1,590
  • بازدید ماه : 10,722
  • بازدید سال : 101,574
  • بازدید کلی : 731,741