close
تبلیغات در اینترنت
خرید دامنه
ویژگی ها و نکات مواد کنتراست زا - ماده حاجب
loading...

انجمن پرتونگاران برتر ایران [ISPR]

ویژگی ها و نکات مواد کنتراست زا - مواد حاجب - انجمن پرتونگاران برتر ایران-




آخرين مطالب






gholizade993 بازدید : 2531 زمان : نظرات ()

 مواد کنتراست زا در رادیوگرافی

گردآوری: علی اکبر قلی زاده

                مواد حاجب در تصویر برداری پزشکی 

ماده حاجب یا ماده کنتراست زا (Contrast agent) به ماده‌ای گویند که برای افزایش کنتراست در پرتونگاری در پزشکی و فیزیک پزشکی بکار می‌رود این مواد به روشهای گوناگون به قسمتهای مختلف بدن وارد می‌شوند تا کنتراست اعضای بدن را برای بررسی جزئیات تشریحی و فیزیولوژیک افزایش دهند. معادل انگليسي مواد حاجب، مواد كنتراست‌ مي‌باشد كه نسبت به كلمه مواد حاجب دامنه بيشتري را شامل شده و مواد حاجب شفاف و مواد حاجب در سونوگرافي و MRI را نيز شامل مي‌شودیادآوری می‌شود همه مواد كنتراست‌ مورد استفاده در رادیولوژی (مانند هوا)، حاجب اشعه ايكس نبوده و اصطلاح مواد حاجب در برگیرنده مفهوم مواد کنتراست نیست.

کل مواد حاجب به دو دسته خوراکی و تزریقی تقسیم می شوند.مواد حاجب تزریقی خود در تقسیم بندی های مختلف در دو دسته یونی و غیر یونی، با اسمولالیته بالا و پائین و یا در دو دسته مونومر یا دایمر قرار می گیرند

 

تراکم در بدن

در بدن انسان 4 نوع تراکم طبیعی وجود دارد. کنتراست بین آنها باعث نمایان شدن کناره اکثر اندام‌ها می‌شود. این چهار تراکم به ترتیب شدت عبارتند از:

تراکم استخوانی:تراکم این بافت زیاد است و در مقابل بافتهای دیگر بدن کنتراست کافی برای تصویرسازی کامل ایجاد می‌کند.

تراکم نسج نرمی یا آبی:تمام انساج نرم ، به جز بافت چربی ، و مایعات بدن تراکم متوسط دارند. اغلب ارگانهای داخلی بدن از بافت نرم تشکیل یافته‌اند. تفکیک تصویر آنها از یکدیگر ممکن نیست مگر داخل آنها هوا یا گاز و یا بافت چربی باشد مانند معده و روده‌ها یا خارج آنها هوا یا نسج چربی باشد مانند کبد، کلیه‌ها و قلب.

تراکم نسج چربی:این بافت روشن‌تر از سایر بافتهای نرم بوده و در بین بافتهای نرم دیگر خطوط روشن ایجاد می‌کند. و بوسیله این نوارهای روشن حدود بعضی از ارگانها را در عکس ساده می‌بینیم مانند دیده شدن حدود کلیه در رادیوگرام ساده شکم به سبب روشنائی چربی پشت صفاقی.

تراکم گازی: گاز معده ، روده‌ها ، حلق ، حنجره و ریه‌ها اشعه زیادی از خود عبور داده و فیلم را سیاه و روشنائی رادیولوژیک درست می‌کند.

با توجه به تراکم های موجود در بدن  برخی بافت ها دارای تفاوت جذب اشعه کمی هستند به همین خاطراز مواد کنتراست زا برای تمایز تصویرآنها استفاده می شود

ماهیت مواد

ماهیت شیمیایی یک ماده کنتراست در ارتباطی تنگاتنک با نوع ارگان مورد نظر می‌باشد مثلا در آزمون پرتونگاری از سیستم عروقی از مواد حاجب محلول در اب استفاده می‌شود. عدم ایجاد تحریک و مطلقا بی ضرر بودن ماده کنتراست هنگامی که در تماس با بافتهای بدن قرار می‌گیرند از مهترین خصوصیات ماده حاجب می‌باشد. بطور مثال سربدارای عدد اتمیموثر بالاتری نسبت به یدو باریم می‌باشد ولی این ماده به علت ایجاد مسمومیت در بافتهای بدن نمی‌تواند به عنوان یک ماده کنتراست مثبت بکار گرفته شود هر چند که میزان جذب اشعه آن به مراتب از ید و باریم بیشتر است و کنتراست بیشتری را سبب می‌شود.

مواد ترکیبی مواد کنتراست باید کاملا پایدار بوده به طوری که اجزا آن در ارگانهای مختلف بدن از هم جدا نشود و سم آزاد نکند و یا قبل از استفاده تغییر نکند مثلا ید و باریم هیچ گاه به تنهایی استفاده     نمی شوند. مهمترین مسئله‌ای که به هنگام به کارگیری مواد حاجب در آزمونهای مختلف پرتونگاری مورد توجه فرا می‌گیرد. چگونگی انتخاب شرایط مناسب در رابطه با این مواد می‌باشد.

- انواع مواد حاجب یددار موجود در بازار ایران

اوروگرافين 76% : (370 mgI/cc) (هر آمپول  20 سی‌سی آن ، 4/7 گرم يد دارد)

اوروگرافین 60% : (280 mgI/cc)

گاستروگرافین: (mgI/cc 370)

امنی‌پاک 240 : (240 mgI/cc)

امنی‌پاک 300 : (300 mgI/cc)

ایوپاک 240 : (240 mgI/cc)

ايوپاك 300 : (300 mgI/cc)

ويزي‌پاك 320 : (320 mgI/cc)

اولتراويست 300 : (300 mgI/cc)

این مواد در modalitieهای مختلف با توجه به عضو مورد نظر استفاده می شودو با توجه به عواملی مثل سن بیمار،جنس، عضو مورد نظر و... دوزشان متفاوت می باشد

 

رادیو گرافی با ماده حاجب

          از نظر لغوی به هر نوع اختلاف واضح بین دو چیز کنتراست یا تمایز گویند، ولی در تصویربرداری این اصطلاح، بیانگر اختلاف شدت رنگ بین اجزاء مختلف یک تصویر است. مقدار اين اختلاف بايد به قدري‌ باشد كه شكلهاي‌ آناتوميك و پاتولوژيك مورد نظر به وضوح مشخص گردند. به روندی که باعث تشدید اين اختلاف مي‌شود، تشدید (اينهانس) گویند. كنتراست تصاوير را مي‌توان به دو طريق تغيير داد:

الف)- تغيير پارامترها یا متغییرهای تصویربرداری :

          در رادیولوژی با تغییر MAS و kVp می توان كنتراست بين بافتها رابه بيشترين مقدار خود رساند. در ماموگرافي‌ از اشعه ايكس كم انرژي‌ برای ایجاد بيشترين كنتراست بين بافتهای پستانی استفاده مي‌شود.

ب)- تغيير خصوصيات فيزيكي‌ بافت از طريق وارد كردن مواد كنتراست‌ :

  مواد كنتراست‌ داروهايي‌ هستند كه با وارد شدن در ارگان هدف، با تشدید اختلاف در دانسیته بين دو بافت، باعث افزایش اطلاعات تصويري‌ مي‌شوند. مواد كنتراست‌ موادی هستند که نسبت به ارگانهای بدن تفاوت قابل توجهی از نظر جذب اشعه ايكس داشته و منجر به نمایش جزئیات تشریحی ارگانهای فاقد کنتراست ذاتی می‌شوند.

اگرچه با این دو روش می توان کنتراست تصاویر را تشدید نموده و افزایش داد ولی واژه "تشدید تمایز یا تشدید کنتراست" معمولاً به هرگونه تغيير رنگ بافت كه توسط مواد كنتراست‌ صورت گرفته و بر روي‌ كليشه به نمايش در آمده باشد اطلاق مي‌گردد.تغییر پارامترهای تصویربرداری کمک شایانی به تعیین وتشخیص ضایعات نمیکند. واژه های با تشدید، بدون تشدید، با تشدید کنتراست، بدون تشدید کنتراست اصطلاحات شایعی هستند که در رادیولوژی برای بیان استفاده یا عدم استفاده از ماده کنتراست بکار برده می شوند. وجودیا عدم وجود ماده کنتراست، میزان ماده کنتراست ونوع تزریق باعث بهبود قابل توجه ارزش تصاویر در تشخیص و تعیین مشخصات ضایعات می گردد.    

در هر روش تصويربرداري‌ تشخيصي،‌ مواد حاجب خاصي‌ مورد استفاده قرار مي‌گيرد. خالص‌ترين شكل دارو كه بر اساس تشدید تصاوير استوار است، در پزشكي هسته‌اي‌ (سينتيگرافي‌) وجود دارد يعني‌ جايي‌ كه روند تصويربرداري‌ منفك از تزريق دارو نيست. تصاوير پزشكي هسته‌اي‌ در واقع نمايش مستقيم توزيع دارو بوده و بافتها بطورمستقیم تأثيري‌ بر روي‌ کنتراست تصاویر ندارند.

در روش های تصویربرداری با اشعه X (رادیوگرافی های رنگی و سي‌تي‌‌اسكن)، از آنجائی‌که ميزان تضعيف اشعه ايكس در بسیاری از ارگانهای بدن با نسوج اطراف مشابه است، این ساختمان‌ها در راديوگرافي ساده قابل نمایش نبوده و به اصطلاح در راديوگرافی ساده فاقد کنتراست ذاتي می‌باشند. در این روش های تصویربرداری، مواد کنتراست یا مواد حاجب موادی هستند که نسبت به ارگانهای بدن تفاوت قابل توجهی از نظر جذب اشعه ايكس داشته و منجر به نمایش جزئیات تشریحی ارگانهای فاقد کنتراست ذاتی می‌شوند.

 

مواد حاجب از راههای تزریقی ،استنشاقی ،خوراکی وارد بدن می شوند

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ویژگی های مواد حاجب:

 خصوصيات مواد حاجب به موارد ذیل بستگی دارد:

 -حلالیت در چربی یا حلالیت درآب

                 هرچه حلالیت در چربي (لیپوفیلی) بیشتر باشد، ماده حاجب به سلولها بویژه سلول‌هاي مغزي ‏بیشتر چسبيده و دفع آن به تاخیر مي‌افتد و لذا عوارض سمی آنها بویژه در مغز بیشتر مي‌شود. برعکس هرچه خاصیت حلالیت در آب (هیدروفیلی) بیشتر باشد، دفع آنها زودتر و سریعتر بوده و عوارض سمی آنها روي سلولهاي عصبي کمتر است. هرچه گروه های متیل و کربوکسیل (COOH و CH3) بیشتر باشد، ویژگی لیپوفیلی بیشتر و هر چه گروه های هيدروكسيل و آميد (OH و NH3) بيشتر باشد، ويژگي هيدروفيلي بیشتر است. هرچه آرايش مولكولي از لحاظ گروههای راديكالی، حالت تقارن بیشتری داشته باشد خاصیت هیدروفیلی نیز بیشتر است. خاصیت لیپوفیلی مواد حاجب یونی بیشتر از مواد حاجب غیریونی است.

-

 

آزاد سازی هیستامین

  آزاد سازی هیستامین ویژگی واکنش‌های حساسیت زا است. مواد حاجب غیر یونی خاصیت آزاد سازی هیستامین کمتری دارند. تزريقات وريدي نسبت به شرياني عوارض سيستميک بيشتری دارند زیرا اول از ريه عبور كرده و سبب تحريك ماست‌سل (سلولهای مترشحه هیستامین) در جدار آلوئول‏هاي ريه شده و عوارض افزایش می‌یابد.

-اتصال به پروتئین

همه مواد حاجب به درجاتی به پروتئین‌های پلاسما بویژه آلبومین متصل می‌شوند که هرچه درصد اتصال به پروتین بیشتر باشد، عوارض بیشتر است. اتصال به پروتین مواد حاجب یونی بیشتر از مواد حاجب غيریونی است. مواد حاجبی که به پروتئین متصل نمی‌شوند، به سرعت از طریق کلیه ها دفع می‌شوند ولی مواد حاجب متصل شده به پروتین از طریق کبد و سیستم صفراوی دفع می‌گردند. ویژگی مواد حاجب کله سیستوگرافی اتصال به پروتئین است.

 اسمولالیته(اسمولاریته)

 یکی ازویژگیهای ساختمانی مایعات که نشان دهنده تعداد ذرات محلول درمقایسه با آب است را          اسمولاریته  گویند.مواد حاجب جدید نسبت به مواد قدیمی تر از اسمولالیته پایین تری برخوردارند (با این حال حتی دو برابرخون اسمولالیته دارند) به همین دلیل مواد حاجب جدید را اسمولار پایین می نامند

ویسکوزیته

  یکی دیگر از خصوصیات مایعات است که به صورت استحکام مایع در حین جریان بیان میشود وتحت تاثیرساختار مولکولی وتراکم مولکولی می باشد.با گرم کردن ماده حاجب تا حد درجه حرارت بدن ویسکوزیته کاهش یافته وتزریق سریعتر وروان تر صورت میگیرد.

ویسکوزیته واسمولالیته بالا از ویژگیهای مهم کنتراست های محلول در آب است که سبب اثرات عینی وقلبی وهمودینامیکی این مواد می گردد.زیرا با تغییرات فشار اسمزی باعث انتقال ناگهانی آب از فضاهای سلولی ودرون بافتی به داخل پلاسما می شود ومنجر به عوارض جانبی این مواد میگردد که شامل گشادی عروق –افزایش دمای بدن –درد-تهوع واستفراغ میشود.

 

 

قابلیت ایجاد یون

   یونی یا غیر یونی بودن موادحاجب به ساختار شیمیایی آنها بر میگردد.ماده یونی در محلولهای آبی تشکیل یون میدهدولی غیر یونی در آب یونیزه نمیشود.در معرفی ماده حاجب اغلب نسبت اتمهای ید به ذرات حل نشده ذکر میگردد که نشانگرمیزان کدورت بهتر (ید بیشتر)بوده درحالیکه نسبت پایین تر اسمولالیته ودر نتیجه اثرات جانبی کمتررا نشان میدهد.

موادحاجب یونی ممکن است باعث ایجاد اختلال در ضربانات قلبی وسیستم عصبی گردند.مواد حاجب جدید غیر یونی با اسمولار پایین که عوارض جانبی آنها 5/1 مواد یونی است ولی قیمت بالاتری دارند.

 

-مواد حاجب از نظر دانسیته به دو دسته مواد حاجب شفاف یا لوسنت (دانسیته پایین) و مواد حاجب کدر یا اپاك (دانسیته بالا) تقسیم می‌گردند.

 

˜الف)    مواد حاجب شفاف

اولین مواد حاجب مورد استفاده در تزريقات داخل عروقي و داخل فضاي ساب آراكنوئيد، گازهایی نظیر هوا، اکسیژن، دي‌اكسيد كربن و نیتروژن بودند. اولین‏ میلوگرافی در سال 1919 با تزريق هوا به داخل فضاي ساب آراكنوئيد انجام شد. گازها دارای کمترین اثر تحریکی و حداقل عوارض بوده و جهت بررسی حفرات بدن و آنژیوگرافی اندام‌ها و تهیه تصاویر دوبل کنتراست بكار مي‌روند. تصویربرداری با هوا وقت‌گیر و مشکل بوده و تصوير بدست آمده وضوح و کنتراست بالايي ندارد. امروزه اکثر روش‌های  تصویربرداری با هوا منسوخ شده است و بیشترین کاربرد آن در بررسی‌هاي دوبل کنتراست دستگاه گوارش مي‌باشد. بعلت افزایش کنتراست در تصاویر آنژیوگرافی با ساب‌ترکشن دیجیتال (DSA)، امکان استفاده از هوا بعنوان ماده حاجب در اين روش نيز وجود دارد.

˜ب)    مواد حاجب کدر

مواد حاجب کدر امروزی شامل :1-سوسپانسیون باریم    2-مواد حاجب یددار می‌باشند.

 ب-1-)سوسپانسیون باریم

استفاده از باریم در دستگاه گوارش از سال 1910 مرسوم گرديد. از سال 1896 تا1910 بیسموت ماده حاجب خوراکی مورد استفاده در دستگاه گوارش بود. باریم بدلیل خنثی بودن از نظر شیمیایی و نامحلول بودن در آب، ماده حاجب نسبتا بی‌خطري مي‌باشد. 

ب-2) مواد حاجب يددار

         اولین بار خاصیت ايجاد کنتراست ید در رادیولوژی در دهه 1920 بدنبال کدر شدن مثانه در گرافی ساده شکم بیماران سيفلیسی که تحت درمان با یدید سدیم بودند، شناخته شد.

 

 

موادحاجب یددارشامل:

 1-محلول درچربی                                    2-محلول درآب

 

موارد منع کاربرد مواد حاجب:

-استفاده از مواد حاجب داراي اسمولاريته بالا در میلوگرافی و بیمارانی که احتمال ورود ماده حاجب به ریه وجود دارد (نظیر آسپیراسیون یا فیستول بین مری و تراشه) ممنوع است.

-در بیمارانی که خطر ورود ماده حاجب به حفره صفاق وجود دارد، نظیر پارگی یا سوراخ شدن روده، استفاده از باریم ممنوع مي‌باشد. در حفره صفاق ورود باريم باعث پريتونيت باريمي مي‌گردد كه در نيمي از موارد كشنده است. در ساير نواحي مانند مدياستن رسوب باريم ايجاد واكنش جسم خارجي و تشكيل گرانولوم و تغييرات التهابي مي‌شود.

- در افراد پرخطر، هیچ ممنوعيت مطلقي براي تزریقات داخل وریدی مواد حاجب يددار وجود ندارد، ولی بايستي به خاطر داشت كه در این بیماران احتمال ایجاد واکنش حساسيتي يا اثرات سمي داروها بیشتر بوده و باید ارزش تشخیصی استفاده از مواد حاجب بر خطرات بالقوه  احتمالي برتری داشته باشد.

 

فراوانی

علامت/نشانه

فراوانی

سیستم درگیر

50-45%

تنگی نفس؛ ویز

60-40%

تنفسی

60-50%

انژیوادم راه هوایی فوقانی

20-15%

رینیت

هیپوتانسیون؛ سیاهی رفتن چشمها؛ سنکوپ

35-30%

قلبی- عروقی

تهوع/ استفراغ؛ اسهال؛ کرامپ

25-20%

گوارشی

90-85%

کهیر ویا انژیوادم

90%

پوستی

55-45%

برافروختگی

5-2%

خارش بدون بثورات

8-5%

سردرد

متفرقه

6-4%

درد پشت جناغ

2-1%

تشنج

 

                                                     واکنش های مربوط به مواد حاجب

ارسال نظر برای این مطلب

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی
اطلاعات کاربری
نام کاربری :
رمز عبور :
  • فراموشی رمز عبور؟
  • آمار سایت
  • افراد آنلاین : 2
  • تعداد اعضا : 515
  • بازدید روز : 577
  • گوگل امروز : 93
  • بازدید هفته : 1,684
  • بازدید ماه : 10,816
  • بازدید سال : 101,668
  • بازدید کلی : 731,835